Tesnim Haber Ajansı- Çin yapımı çok amaçlı "J-10CE" savaş uçağı, Özbekistan'ın son birkaç on yılda tasarımı ve üretimi Sovyetler Birliği veya Rusya Federasyonu'nda yapılmamış ilk yeni taarruz uçağı olabilir.

Son aylarda bölgedeki savunma yayınları ve askeri uzmanlar, Taşkent'in bu savaş uçaklarından ilkini teslim almış olabileceğini ve nihayetinde bu gelişmiş uçaktan 24 adedi hava filosuna katabileceğini bildirdi; ancak şu ana kadar ne Özbek yetkililer ne de Çin hükümeti bu silah anlaşmasını resmen doğruladı.

Bu haberlerin doğruluğu kanıtlanırsa, bu askeri sözleşme; silahlı kuvvetleri uzun süredir Sovyet ve Rus yapımı askeri teçhizata derin ve yapısal bağımlılık gösteren bir bölge için bir dönüm noktası ve köklü bir dönüşüm anlamına gelecek. Moskova, on yıllar boyunca Orta Asya'da yeni silahların, yedek parçaların ve bakım-onarım hizmetlerinin tartışmasız ve doğal tedarik kaynağıydı.

Ancak Rusya'nın geleneksel konumu artık ciddi zorluklarla karşı karşıya; Çin çeşitli savaş uçakları ve gelişmiş hava savunma sistemleri sunuyor, Türkiye insansız hava aracı pazarında sağlam bir yer edinmiş durumda ve Kazakistan ile Özbekistan gibi ülkeler de yerli savunma sanayilerini geliştirmek için ciddi adımlar attı.

Pekin'den Sessiz Alım ve J-10CE Savaş Uçağına Dair Spekülasyonlar

Temmuz ayında, Özbekistan Hava Kuvvetleri'ne 4 adet J-10CE savaş uçağının olası teslimatına ilişkin haberler yayımlandı. Bu uçak, Çin'in Chengdu Aircraft Corporation şirketi tarafından üretilen 4++ nesil çok amaçlı "J-10C" savaş uçağının ihracat versiyonudur ve daha önce Pakistan da bu uçağı satın almıştı.

Tamamlayıcı haberler, bu türden 24 savaş uçağının alımı için bir sözleşme imzalanması ve Özbek pilotların uçuş eğitimi için Çin'e gönderilmesi ihtimalini de ortaya çıkardı.

Özbek medya kuruluşu "Kun.uz" bu iddiaların doğruluğunu araştırmak amacıyla Özbekistan Savunma Bakanlığı ile temasa geçti; ancak bakanlık, mevcut aşamada bu konuda sunacak bilgisi olmadığını bildirdi. Çinli devlet yetkilileri ve üretici firmalar da bu uçakların satışına ilişkin resmî açıklama yapmadı. Bununla birlikte yaz boyunca Taşkent'in Pekin'den silah alımına dair haber ve analizlerin yayımı kesilmedi ve konu bölge çevrelerinin ilgisini çekmeye devam etti.

Sovyet Silah Mirası ve Yeni Bir Askeri Ekosistem Kurma Zorluğu

Özbekistan Hava Kuvvetleri, savaş uçağı filosunu Sovyetler Birliği'nden devraldı; bu filo ağırlıklı olarak MiG-29 ve Su-27 savaş uçakları üzerine kuruludur. Bu uçakların tamamı Sovyet döneminde geliştirildi ve bu yapının dağılmasından sonra Rusya; uyumlu yedek parçaların, havadan atılan silahların, revizyonun ve bu uçakların teknik iyileştirmesinin tek ana tedarik kaynağı olarak kaldı. Çin yapımı J-10CE savaş uçağının muhtemel girişi, on yıllardır süregelen bu geleneksel modeli sorguluyor.

Farklı teknolojiye sahip yeni bir savaş uçağının girişi; silahlar, aviyonik sistemler, parça zinciri, onarım ve eğitim altyapısından oluşan tamamen ayrı bir ekosistemin kurulmasını gerektirir; bu süreç de zamanla tedarikçi ülkeye karşı yeni bir askeri bağımlılık yaratır.

Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü'nün (SIPRI) verilerine göre, Rusya'nın önemli silah ihracatı 2021-2025 döneminde bir önceki beş yıllık döneme kıyasla yüzde 64 azaldı.

Rusya'nın küresel silah ihracatı pazarındaki payı yüzde 21'den yüzde 6,8'e geriledi ve bu ülke ABD ile Fransa'nın ardından üçüncü sıraya yerleşti. Ancak bu rakamlar, Çin'in Orta Asya'da Rusya'nın yerini tamamen alarak tartışmasız tedarikçi konumuna geçtiği anlamına gelmiyor; zira bölge ordularındaki çok sayıda Rus teçhizatı nedeniyle Moskova hâlâ güçlü bir yapısal nüfuza sahip.

Kazakistan bu teknik bağımlılığın en belirgin örneğidir; SIPRI raporuna göre 2021-2025 arasında Kazakistan'ın önemli silah ithalatının yaklaşık yüzde 83'ü Rusya'dan yapılmış, İspanya'nın payı yüzde 7,9, Fransa'nın payı ise yüzde 3,6 olmuştur. Kazakistan gelişmiş Su-30SM savaş uçakları, helikopterler, zırhlı araçlar ve Rus hava savunma sistemleri kullanmaktadır; satın alma politikasındaki herhangi bir ani değişiklik mühimmat uyumluluğu, iletişim sistemleri, onarım ve teknik personelin eğitimi açısından ciddi zorluklar doğuracaktır.

Kırgızistan ve Tacikistan da aynı şekilde Rus teçhizatına ciddi bağımlılık göstermekte ve bölgedeki ortak güvenlik yapısı içinde Moskova'ya bağlı durumda bulunmaktadır.

Yeni Savunma Alanlarında Rusya Tekelinin Kırılması

Mevcut cephanelikler Orta Asya ordularını Moskova'ya bağlı kılsa da İHA'lar ve akıllı sistemler gibi yeni nesil silah kategorilerinde oldukça farklı bir tablo şekilleniyor ve Rusya'nın bu alanlardaki tekeli sona ermiş durumda.

Kırgızistan modern taarruz İHA'ları edinmeye yöneldiğinde Türkiye'ye yaklaştı; Bayraktar TB2'lerin yanı sıra daha ağır "Aksungur" ve "Anka" İHA'larını da hizmete aldı.

Kazakistan da "Anka" İHA'larının üretim ve bakım hattını kendi topraklarında kurmak için Türk Havacılık ve Uzay Sanayii (TAI) ile yakın iş birliğine başladı.

Türkmenistan ise silah kaynaklarını çeşitlendirme sürecine çok daha erken başlamış olup Rusya, Çin, Türkiye ve Avrupa'dan askeri gemiler ve taarruz İHA'ları dâhil teçhizat satın aldı.

Tacikistan da yeni teknolojiler için başka seçeneklere yöneldi; Mayıs 2022'de Duşanbe'de İran yapımı "Ebab-2" keşif ve taarruz İHA'larının üretim tesisi açılırken, eş zamanlı olarak ABD de sınır muhafızları için "Puma" keşif İHA'ları sağlayacağını duyurdu.

Bu süreç, Orta Asya'da rekabetçi ve çok kutuplu bir silah pazarının şekillendiğini gösteriyor; Çin savaş uçakları ve hava savunmasıyla, Türkiye İHA'lar ve zırhlı personel taşıyıcılarla, İran ise İHA kabiliyetleriyle bu pazarda yer alıyor.

Astana ve Taşkent'in Yerli Savunma Sanayisini Güçlendirme Çabası

İthalatın çeşitlendirilmesiyle eş zamanlı olarak Orta Asya'nın iki büyük ekonomisi yerli askeri sanayilerini de genişletiyor; bu süreç uzun vadede dış alım sözleşmelerinden çok daha derin stratejik sonuçlar doğuracaktır.

Kazakistan hâlihazırda gelişmiş bir zırhlı araç üretim sanayisine sahip. "Paramount Kazakistan" mühendislik şirketi "Arlan", "Alan-2" ve "Barıs" ailesi gibi çeşitli zırhlı personel taşıyıcıları seri üretime geçirdi. Ağustos 2026 itibarıyla şirket 400'den fazla zırhlı araç üretti; yıllık kapasitesi 500 araca ulaşıyor ve 2028'e kadar 224 aracın daha üretimi için siparişi bulunuyor.

Özbekistan'da da Şevket Mirziyoyev Şubat 2025'te Savunma Sanayii Ajansı'na bağlı Yenilikçi Teknolojiler Merkezi'ni ziyaret etti; bu merkez yaklaşık 80 tür askeri ve çift kullanımlı teçhizat üretiyor. Taşkent ayrıca "Sahra" İHA sanayi şirketi üzerinden mikro İHA'lar, quadcopterler ve birinci şahıs görünümü (FPV) dronları üretimine geçti. Özbekistan savunma sanayisinin ana misyonu, ithal ürünleri yerli üretimle ikame etmek ve bu sektörün ihracat kapasitesini artırmak olarak belirlendi.

Her ne kadar Rusya Orta Asya ordularının teçhizatlandırılmasındaki kilit rolünü korusa da, bölgenin varsayılan tek tedarikçisi olma konumunu kaybetmiştir. Bölge hükümetleri, yeni askeri teknolojilerin temini ve yerli savunma sanayilerinin geliştirilmesi konusunda masada birden fazla seçeneğin bulunduğunu ve yeni jeopolitik koşullarda silah tedarik ilişkilerini dengelemeye çalıştıklarını göstermiştir.