به گزارش خبرگزاری تسنیم از بجنورد٬ محرم در خراسان شمالی فقط یک تقویم سوگ نیست؛ فصل بازگشت به حافظه جمعی مردمی است که عزاداری برای سیدالشهدا(ع) را در کوچه، مسجد، تکیه، خانه و میدان شهر به شکلی زنده و نسلبهنسل حفظ کردهاند.
در این استان، از نخستین روزهای ماه محرم تا روز عاشورا، شهرها و روستاها هر کدام با زبان و آیین خود به استقبال داغ کربلا میروند؛ آیینهایی که هم ریشه در تاریخ دارند و هم هنوز در زندگی روزمره مردم جاریاند.
تازهترین هماهنگیهای استانی نیز نشان میدهد که امسال، عزاداری هیئات مذهبی تا ساعت 22 برگزار میشود و تجمعات شبانه مردمی از ساعت 22 در میادین اصلی شهرها شکل میگیرد؛ نشانهای از اینکه محرم در خراسان شمالی، همچنان با نظم اجتماعی و شور مردمی در راستای حماسه صد و چند روزه مردم خراسان شمالی در دفاع از انقلاب اسلامی و خونخواهی رهبر شهید٬ پیش میرود.
علمبندان؛ آغاز رسمی سوگ در آستانه محرم
در خراسان شمالی، «علمبندان» یکی از شناختهشدهترین و کهنترین آیینهای آغازین محرم است؛ آیینی که بنا بر روایت میراث فرهنگی، در آخرین روز ذیالحجه و در آستانه ماه محرم در مساجد و تکایا برگزار میشود و مردم، بهویژه سادات، با بستن علم و آراستن آن با پارچههای نذری، آغاز عزاداری را اعلام میکنند.
در این مراسم، ابتدا روضهخوانی برپا میشود و سپس با خواندن اشعار آیینی، پارچهها و نمادهای رنگی و معطر بر علم بسته میشود؛ آیینی که علم را به نشانه پرچم عزای حسین(ع) پیشاپیش سوگواران قرار میدهد. میراث آریا این رسم را از سنتهای کهن استان میداند و قدمت آن را حدود 150 تا 200 سال دانسته است.
این آیین بیش از همه در اسفراین و روستای گردشگری رویین شناخته شده و در سالهای اخیر نیز در گزارشهای فرهنگی از آن بهعنوان نمادی از هویت محلی یاد شده است. علمگردانی و «حسن حسینگویان» نیز از سنتهای عزاداری محرم در خراسان شمالی است و تاکنون 15 آیین و مراسم مذهبی ویژه محرم و عاشورا از این استان در فهرست میراث ناملموس کشور ثبت شده است؛ از جمله تعزیه ترکهای شمال خراسان، تعزیه کردهای شمال خراسان، تعزیه بنیاسد، نخلگردانی و علمگردانی جاجرم.
از بجنورد تا اسفراین؛ علم در پیشاپیش دستهها
در روایت مردم خراسان شمالی، علم فقط یک نماد تزئینی نیست؛ نشانهای است که مسیر عزاداری را باز میکند و سوگ را از فضای خانه و مسجد به متن محله میبرد.
علم در مراسم عزاداری معمولاً در پیشاپیش صف سوگواران حرکت میکند و در طول دهه محرم، هرکس نذر و پارچهای دارد، آن را بر علم میبندد. همین حرکت جمعی، بهویژه در محلههای قدیمی بجنورد و روستاهای اسفراین و جاجرم، باعث میشود محرم نهفقط شنیده، بلکه در کوچهها دیده شود؛ با چاووشی، اسپند، سینهزنی و حرکت دستهها.
این آیین در بیشتر نقاط استان از جمله بجنورد، اسفراین و جاجرم حضور پررنگی دارد و برخی روایتها نیز از استمرار آن در روستاهای مختلف سخن میگویند. در همین چارچوب، آیین «علمبندان» در روستای رویین اسفراین و «علمگردانی» در جاجرم بهعنوان دو جلوه شاخصتر عزاداری استانی شناخته میشوند؛ آیینهایی که در آن، پرچم و علم تنها یک نشانه مذهبی نیست، بلکه حامل حافظه تاریخی یک جامعه است.
دستهروی و هیئات؛ حرکت عزاداری در محلههای شهری
چهره محرم در خراسان شمالی بدون دستهرویهای شبانه و روز عاشورا کامل نمیشود. هیئات مذهبی در بجنورد، شیروان، فاروج و دیگر شهرهای استان، پس از برگزاری مراسم در مساجد، حسینیهها و تکایا، به خیابان میآیند و عزاداری را به سطح شهر میبرند.
امسال و با توجه جنگ 40 روزه و مقاومت ملی ایرانیان٬ هیئتهای مذهبی خراسان شمالی پس از مراسم شبهای محرم در تجمعات مردمی نیز حضور مییابند؛ همان الگویی که محرم را از یک مناسک صرفاً مسجدی، به یک مراسم اجتماعی فراگیر تبدیل میکند.
این دستهرویها در سالهای اخیر در بجنورد نیز با استقبال گسترده مردم همراه بوده و در روز عاشورا، هیئات عزاداری از محلههای مختلف به سمت اماکن مذهبی و تجمعی حرکت کردهاند. گزارشهای تصویری محلی از بجنورد نشان میدهد که فضای عمومی شهر در دهه اول محرم سیاهپوش میشود و عزاداران، در قالب دستهها، سوگ را از درون تکایا به خیابانها میبرند. در چنین فضایی، محرم در خراسان شمالی فقط «برنامه» نیست؛ «راه رفتن یک شهر در سوگ» است.
روضههای خانگی؛ جایی که محرم به خانهها میرسد
در کنار آیینهای عمومی، روضههای خانگی یکی از صمیمیترین چهرههای محرم در خراسان شمالی هستند. در بجنورد، حال و هوای کوچه و پس کوچه های شهر از خانههایی خبر میدهند که در روزهای محرم به مجلس سوگواری تبدیل میشوند و خانوادهها با پهن کردن سفره نذری، پخش چای و شربت و برگزاری روضه، نسلهای مختلف را کنار هم مینشانند. این روضهها، بهویژه در محلات شهری، نقش مهمی در انتقال عاطفه و روایت عاشورا به کودکان و نوجوانان دارند و بخش مهمی از حافظه مذهبی شهر را میسازند.
روضه خانگی در خراسان شمالی، فقط جایگزین مراسم بزرگتر نیست، بلکه در امتداد همان فرهنگ جمعی قرار میگیرد؛ فرهنگی که در آن، عزاداری از خانه شروع میشود و به مسجد و خیابان میرسد. گزارشهای محلی در سالهای اخیر از رونق این مجالس در دهه اول محرم خبر دادهاند و آن را نشانهای از پایداری سنتهای دینی در بافت شهری و خانوادگی استان دانستهاند.
همین امتداد میان خانه و هیئت است که محرم خراسان شمالی را گرم، مردمی و زنده نگه داشته است.
تعزیهخوانی؛ بازآفرینی کربلا در روستاها و شهرها
تعزیه در خراسان شمالی جایگاهی ویژه دارد و در روایتهای فرهنگی استان، از آن بهعنوان یکی از مهمترین هنرهای آیینی محرم یاد میشود. اجرای تعزیه در تمام شهرهای و روستاهای استان و به ویژه بجنورد، روستاهای اسفراین شیروان و فاروج٬ گرمه و جاجرم و مناطق دیگر استان ثبت شده است؛
از جمله اجرای تعزیه در روستای حسینآباد شیروان و روستای استاد فاروج در سال 1404 و بازتاب ملی آن بیش از گذشته آینه عاشورایی خراسان شمالی را در رخ ملی ایران حسینی نمایان کرد و نشان میداد این هنر آیینی هنوز در بخشهایی از استان نفس میکشد.
تعزیه در خراسان شمالی تنها یک نمایش مذهبی نیست؛ صحنهای است برای بازخوانی واقعه عاشورا با زبان مردم همان منطقه. حضور شبیهخوانها، لباسهای نمادین، نوحههای محلی و استقبال خانوادهها از اجرای تعزیه، این آیین را به یکی از ماندگارترین جلوههای سوگواری در استان تبدیل کرده است. در کنار این، نخلگردانی جاجرم نیز که در سال 1403 بهعنوان میراث ناملموس استان ثبت ملی شده، نشان میدهد که تنوع آیینهای عاشورایی خراسان شمالی همچنان زنده و قابل بازخوانی است.
محرم امسال؛نماد یاد شهدا و مقاومت ملی ایران
امسال نیز خراسان شمالی با برنامهریزی مشخص وارد دهه اول محرم میشود. بر اساس مصوبات اخیر اعلامشده در استان، هیئات مذهبی مراسم خود را پس از نماز مغرب و عشاء آغاز میکنند و حداکثر تا ساعت 22 به پایان میرسانند؛ سپس تجمعات شبانه مردمی رأس ساعت 22 در میادین اصلی شهرها شکل میگیرد.
این زمانبندی، ضمن حفظ فضای معنوی محرم، به نظم برگزاری مراسم در شهرهای استان کمک میکند و امکان حضور گستردهتر مردم را در اجتماعات حماسی خیابانها فراهم میسازد.
در مجموع، محرم در خراسان شمالی مجموعهای از آیینهای بههمپیوسته است: از علمبندان در اسفراین و رویین تا تعزیه در شیروان و فاروج، از نخلگردانی جاجرم تا روضههای خانگی بجنورد و دستهرویهای پرشور هیئات در شهرهای مختلف. همین تنوع، خراسان شمالی را به یکی از مهمترین پهنههای آیینی محرم در شمالشرق کشور تبدیل کرده است؛ استانی که در آن، سوگ کربلا هنوز با زبان مردم، بافت محلهها و حافظه نسلها روایت میشود.
انتهای پیام/311/.