آیا واگذاری طرحهای مرتعداری میتواند مانع مرگ تدریجی مراتع شود؟
- اخبار استانها
- اخبار سمنان
- 22 خرداد 1405 - 08:34
به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان، مراتع به عنوان یکی از مهمترین سرمایههای طبیعی کشور، نقشی فراتر از تأمین علوفه دام ایفا میکنند و در حفظ امنیت غذایی، پایداری اکوسیستمها، کنترل فرسایش خاک، تغذیه سفرههای آب زیرزمینی و مقابله با بیابانزایی سهمی تعیینکننده دارند.
مراتع؛ سرمایهای راهبردی برای امنیت زیستی و اقتصادی کشور
براساس آمارهای سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، بیش از 82 میلیون هکتار از عرصههای طبیعی ایران را مراتع تشکیل میدهد؛ ظرفیتی راهبردی که حفاظت و بهرهبرداری اصولی از آن، ارتباط مستقیمی با توسعه پایدار، حفظ محیطزیست و تابآوری سرزمین در برابر مخاطرات طبیعی دارد.
با این حال، خشکسالیهای پیاپی، کاهش بارندگی، تغییرات اقلیمی، چرای بیرویه دام و بهرهبرداریهای غیراصولی در سالهای اخیر، فشار مضاعفی بر این عرصهها وارد کرده و زنگ خطر کاهش توان تولیدی و تخریب پوشش گیاهی مراتع را به صدا درآورده است.
کارشناسان منابع طبیعی معتقدند ادامه این روند میتواند پیامدهایی همچون تشدید فرسایش خاک، گسترش کانونهای گردوغبار، کاهش ذخایر آبی و افت بهرهوری اقتصادی مناطق وابسته به مرتع را در پی داشته باشد.
مدیریت مشارکتی؛ رویکرد نوین برای صیانت از منابع طبیعی
در چنین شرایطی، تغییر رویکرد از مدیریت متمرکز دولتی به سمت مدیریت مشارکتی و بهرهگیری از ظرفیت جوامع محلی، به یکی از راهبردهای اصلی حفاظت از منابع طبیعی کشور تبدیل شده است.
استان سمنان نیز به واسطه وسعت قابل توجه عرصههای مرتعی و قرار گرفتن در اقلیم خشک و نیمهخشک ایران، بیش از بسیاری از مناطق کشور با ضرورت اجرای برنامههای علمی و مشارکتی در حوزه مدیریت مراتع مواجه است.
تجربه سالهای گذشته نشان داده است هر جا بهرهبرداران محلی در فرآیند حفاظت، احیا و مدیریت عرصههای مرتعی نقشآفرینی کردهاند، نتایج مطلوبتری در زمینه حفظ پوشش گیاهی، کاهش تخریب و اجرای طرحهای توسعهای حاصل شده است.
احاله 7 طرح مرتعداری سمنان به بهرهبرداران واجد شرایط
در همین چارچوب، احاله طرحهای مرتعداری به بهرهبرداران واجد شرایط به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای تحقق حکمرانی مشارکتی در بخش منابع طبیعی دنبال میشود؛ رویکردی که با واگذاری مسئولیت حفاظت و بهرهبرداری اصولی به مرتعداران، تلاش دارد میان منافع اقتصادی بهرهبرداران و الزامات زیستمحیطی تعادل ایجاد کند.
کارشناسان بر این باورند که اجرای موفق این سیاست، علاوه بر ارتقای کیفیت مدیریت مراتع، میتواند به افزایش تولید علوفه، کاهش فشار چرای دام، بهبود معیشت جوامع محلی و تقویت شاخصهای توسعه پایدار در مناطق روستایی و عشایری منجر شود.
از این نگاه، واگذاری هفت طرح مرتعداری جدید در استان سمنان را باید بخشی از یک برنامه کلان ملی برای صیانت از سرمایههای طبیعی کشور دانست؛ اقدامی که در صورت اجرای صحیح و پایبندی مجریان به تعهدات فنی و حفاظتی، میتواند الگویی مؤثر برای بهرهبرداری پایدار از مراتع و حفظ این منابع ارزشمند برای نسلهای آینده باشد
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان،در همین رابطه، از واگذاری هفت طرح مرتعداری به بهرهبرداران واجد شرایط خبر داد و این اقدام را یکی از مهمترین راهکارهای تحقق مدیریت مشارکتی و بهرهبرداری اصولی از عرصههای مرتعی استان عنوان کرد.
علیرضا رهایی اظهار کرد: در چارچوب سیاستهای ابلاغی سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور و با هدف صیانت از منابع طبیعی، توسعه پوشش گیاهی و بهرهبرداری علمی از مراتع، هفت طرح مرتعداری پس از طی مراحل قانونی و تنظیم اسناد رسمی، به مجریان منتخب واگذار شد.
وی افزود: این طرحها پس از انجام فرآیندهای کارشناسی، بررسیهای فنی و ثبت اسناد در دفاتر رسمی، به بهرهبردارانی احاله شدهاند که شرایط لازم برای اجرای دقیق برنامههای مرتعداری را دارا هستند.
رهایی با اشاره به جایگاه راهبردی طرحهای مرتعداری در مدیریت منابع طبیعی بیان کرد: این طرحها مهمترین ابزار فنی و مدیریتی برای ساماندهی چرای دام، حفظ پوشش گیاهی، افزایش ظرفیت تولید علوفه و جلوگیری از تخریب و فرسایش عرصههای مرتعی محسوب میشوند.
او ادامه داد: اجرای صحیح برنامههای مرتعداری ضمن حفظ سرمایههای طبیعی، زمینه ارتقای بهرهوری اقتصادی، افزایش درآمد بهرهبرداران و بهبود شرایط معیشتی جوامع محلی وابسته به مراتع را نیز فراهم میکند.
رهایی تصریح کرد: بهرهبرداری پایدار از مراتع بدون برنامهریزی علمی امکانپذیر نیست و به همین دلیل تهیه و اجرای طرحهای مرتعداری از الزامات اساسی مدیریت منابع طبیعی در استان سمنان به شمار میرود.
وی درباره مسئولیتهای مجریان این طرحها گفت: بهرهبرداران موظف هستند تمامی تعهدات پیشبینیشده در طرح را بهصورت کامل اجرا کرده و در زمینه مدیریت چرای دام، انجام عملیات احیایی و اصلاحی، حفاظت از عرصههای مرتعی و همکاری مستمر با کارشناسان منابع طبیعی اقدامات لازم را انجام دهند.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان خاطرنشان کرد: قراردادهای طرحهای مرتعداری در قالب قراردادهای بلندمدت و بر اساس ضوابط و مقررات ابلاغی منعقد میشود تا بستر لازم برای سرمایهگذاری، برنامهریزی و اجرای پروژههای توسعهای و حفاظتی در مراتع فراهم شود.
رهایی یادآور شد: پایداری اکولوژیک مراتع و افزایش بهرهوری این عرصهها در گرو مشارکت فعال بهرهبرداران و اجرای دقیق برنامههای پیشبینیشده در طرحهای مرتعداری است.
او با تأکید بر استفاده از ظرفیتهای تخصصی موجود در استان اظهار کرد: بهرهبرداران برای تهیه، بازنگری و اجرای طرحهای مرتعداری باید از توان فنی و کارشناسی مجموعههای تخصصی بهره بگیرند تا کیفیت اجرای طرحها ارتقا یابد.
رهایی افزود: مشارکت سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی، انجمنهای صنفی تخصصی، تعاونیهای فراگیر منابع طبیعی و اتحادیههای تعاونی این بخش میتواند علاوه بر ارتقای سطح فنی طرحها، روند احاله و اجرای برنامههای مرتعداری را تسریع کرده و به تحقق اهداف حفاظت و توسعه مراتع استان کمک کند.
واگذاری هفت طرح مرتعداری در استان سمنان را نمیتوان صرفاً یک اقدام اداری یا انعقاد چند قرارداد بهرهبرداری دانست، بلکه این تصمیم در چارچوب سیاست کلان مدیریت مشارکتی منابع طبیعی کشور قابل ارزیابی است؛ رویکردی که طی سالهای اخیر به یکی از مهمترین راهبردهای سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور برای حفاظت، احیا و بهرهبرداری پایدار از عرصههای مرتعی تبدیل شده است.
طرحهای مرتعداری؛ ابزاری برای کنترل چرای دام و احیای پوشش گیاهی
تجربههای ملی و بینالمللی نشان میدهد هر اندازه جوامع محلی، دامداران و بهرهبرداران در فرآیند مدیریت منابع طبیعی مشارکت بیشتری داشته باشند، موفقیت برنامههای حفاظتی و توسعهای نیز افزایش مییابد و هزینههای نظارتی دولت کاهش پیدا میکند.
در چنین شرایطی، واگذاری مدیریت بخشی از مراتع به بهرهبرداران واجد شرایط، بیش از آنکه یک اقدام اجرایی باشد، نمادی از تغییر رویکرد در حکمرانی منابع طبیعی و حرکت به سمت استفاده از ظرفیتهای مردمی برای حفاظت از سرمایههای زیستمحیطی کشور محسوب میشود.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر نمایان میشود که بدانیم مراتع ایران با حدود 82 میلیون هکتار وسعت، نزدیک به نیمی از مساحت کشور را تشکیل میدهند و نقش مهمی در تأمین علوفه دام، حفظ تنوع زیستی، کنترل فرسایش خاک، تغذیه آبخوانها و مقابله با بیابانزایی دارند.
با این حال، خشکسالیهای پیاپی، کاهش بارندگی، تغییرات اقلیمی، افزایش فشار چرای دام و بهرهبرداریهای غیراصولی طی دهههای اخیر، بخشی از این عرصههای ارزشمند را با چالشهای جدی مواجه کرده است؛ چالشهایی که در صورت تداوم، میتواند پیامدهایی همچون کاهش تولید علوفه، گسترش کانونهای گردوغبار، تشدید فرسایش خاک و کاهش تابآوری اکولوژیک مناطق مختلف کشور را به همراه داشته باشد.
در این میان، استان سمنان به دلیل قرار گرفتن در اقلیم خشک و نیمهخشک ایران و برخورداری از عرصههای گسترده مرتعی، بیش از بسیاری از استانهای کشور با ضرورت اجرای برنامههای علمی و مشارکتی در حوزه مدیریت منابع طبیعی مواجه است.
کارشناسان معتقدند اجرای طرحهای مرتعداری میتواند با تنظیم ظرفیت چرای دام، بهبود پوشش گیاهی، افزایش تولید علوفه و کاهش روند تخریب مراتع، نقش مؤثری در حفظ پایداری زیستمحیطی و اقتصادی این استان ایفا کند.
از سوی دیگر، آمارهای رسمی نشان میدهد سطح اجرای طرحهای مرتعداری در کشور طی سالهای اخیر روندی رو به رشد داشته و میلیونها هکتار از مراتع ایران تحت پوشش این برنامهها قرار گرفتهاند.
همچنین تاکنون بخش قابل توجهی از عرصههای مرتعی کشور به بهرهبرداران واجد شرایط احاله شده است؛ اقدامی که بیانگر اعتماد به ظرفیت جوامع محلی و استفاده از دانش بومی در کنار دانش فنی کارشناسان منابع طبیعی است.
بسیاری از متخصصان حوزه منابع طبیعی بر این باورند که مشارکت بهرهبرداران در فرآیند حفاظت و مدیریت مراتع، علاوه بر افزایش حس مسئولیتپذیری، زمینه کاهش تخلفات، جلوگیری از چرای مازاد و ارتقای کیفیت اجرای برنامههای احیایی را فراهم میکند.
قراردادهای بلندمدت؛ زمینهساز سرمایهگذاری در عرصههای مرتعی
در کنار اهداف حفاظتی، طرحهای مرتعداری میتوانند فرصتهای اقتصادی جدیدی نیز برای بهرهبرداران ایجاد کنند.
توسعه کشت و بهرهبرداری از گیاهان دارویی، استفاده اصولی از ظرفیتهای بومی مراتع، ایجاد زنجیرههای ارزش مرتبط با منابع طبیعی و حتی توسعه گردشگری طبیعی، از جمله ظرفیتهایی است که در قالب مدیریت نوین مراتع قابل تحقق است و میتواند درآمد جوامع محلی را افزایش دهد.
نقش بهرهبرداران و تشکلهای تخصصی در ارتقای کیفیت طرحها
با این حال، کارشناسان تأکید دارند که موفقیت این طرحها صرفاً به واگذاری عرصهها محدود نمیشود و نیازمند نظارت مستمر، آموزش بهرهبرداران، تأمین اعتبارات لازم و بهرهگیری از توان تخصصی نهادهایی نظیر سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی، تشکلهای صنفی و تعاونیهای مرتبط است.
توسعه پایدار مراتع؛ دستاورد مدیریت علمی و مشارکت مردمی
در مجموع، احاله هفت طرح مرتعداری در استان سمنان را باید گامی مهم در مسیر حفاظت بلندمدت از منابع طبیعی، تقویت مدیریت مشارکتی و تحقق بهرهبرداری پایدار از مراتع ارزیابی کرد؛ اقدامی که در صورت اجرای دقیق تعهدات فنی و حفاظتی، میتواند ضمن حفظ سرمایههای طبیعی استان، به بهبود معیشت بهرهبرداران، افزایش بهرهوری اقتصادی عرصههای مرتعی و تحقق اهداف توسعه پایدار در یکی از حساسترین مناطق کشور از منظر منابع طبیعی منجر شود.
انتهای پیام/363/